Badania krwi u sportowca - jakie markery warto sprawdzać?

Najpierw pytanie, potem marker

Badanie profilaktyczne zdrowej osoby, diagnostyka przewlekłego zmęczenia i kontrola znanego niedoboru to trzy różne sytuacje. Zakres badań powinien wynikać z konkretnego pytania, a nie z zasady im więcej, tym lepiej. W analizie 100 elitarnych sportowców większość odchyleń wykrytych w szerokim rutynowym panelu nie miała znaczenia klinicznego.

Przed pobraniem warto zebrać informacje o objawach, diecie, lekach i suplementach, przebytych chorobach, ostatnim ciężkim treningu, cyklu miesiączkowym, zmianach masy ciała oraz jakości snu. Dopiero ten kontekst pomaga dobrać badania i uniknąć pochopnych wniosków.

• profilaktyka i punkt odniesienia dla przyszłych pomiarów
• diagnostyka konkretnego objawu lub spadku dyspozycji
• kontrola wcześniej rozpoznanego niedoboru albo leczenia
• ocena zdrowia przed zwiększeniem obciążeń lub powrotem do sportu

Morfologia - więcej niż sama hemoglobina

Morfologia krwi pozwala ocenić m.in. hemoglobinę, hematokryt, liczbę erytrocytów, MCV, MCH i RDW. Razem pomagają zauważyć obraz pasujący do niedokrwistości i ukierunkować dalszą diagnostykę. WBC i płytki krwi również mogą dostarczać informacji, ale pojedyncze odchylenie nie powinno być interpretowane bez pozostałych danych.

U sportowców wytrzymałościowych zwiększona objętość osocza może obniżać stężenie hemoglobiny bez rzeczywistego niedoboru krwinek. Z kolei odwodnienie może pozornie podwyższać część wartości. Dlatego morfologii nie ocenia się w oderwaniu od nawodnienia i obciążeń.

Żelazo - ferrytyna nie wystarcza sama

Żelazo uczestniczy w transporcie tlenu i metabolizmie energii. Niedobór częściej dotyczy zawodniczek oraz osób uprawiających sporty wytrzymałościowe, ale występuje również u mężczyzn. Przy podejrzeniu problemu warto spojrzeć łącznie na morfologię, ferrytynę, transferynę lub całkowitą zdolność wiązania żelaza i wysycenie transferyny.

Ferrytyna jest białkiem ostrej fazy i może wzrastać przy infekcji, stanie zapalnym lub po dużym obciążeniu. Dlatego przy jej interpretacji przydatny bywa CRP, a w bardziej złożonych sytuacjach lekarz może poszerzyć diagnostykę. Samo żelazo w surowicy jest zmienne i nie powinno samodzielnie rozstrzygać o niedoborze.

• morfologia z indeksami czerwonokrwinkowymi
• ferrytyna
• transferyna lub TIBC oraz wysycenie transferyny
• CRP jako kontekst dla ferrytyny
• żelaza nie suplementuj w ciemno - zarówno niedobór, jak i nadmiar wymagają właściwego postępowania

Glukoza, nerki, elektrolity i enzymy - panel ogólnego zdrowia

W zależności od historii zdrowotnej i celu badania specjalista może uwzględnić glukozę, kreatyninę z eGFR, mocznik, sód, potas, wapń, magnez, ALT, AST, GGT, bilirubinę oraz profil lipidowy. Nie są to jednak magiczne wskaźniki formy. Każdy z nich ma ograniczenia i powinien odpowiadać na konkretne pytanie.

Kreatynina zależy m.in. od masy mięśniowej, nawodnienia, diety i wysiłku. AST występuje także w mięśniach, dlatego jego wzrost po ciężkim treningu nie musi automatycznie oznaczać choroby wątroby. GGT, bilirubina, objawy i pozostałe wyniki pomagają lekarzowi zobaczyć pełniejszy obraz.

CK i CRP - kontekst obciążenia, nie wyrok

Kinaza kreatynowa, czyli CK, może wzrosnąć po treningu siłowym, meczu i wysiłku z dużą liczbą ekscentrycznych skurczów. Różnice osobnicze są bardzo duże, dlatego pojedynczy wynik słabo nadaje się do oceniania gotowości sportowej. Więcej sensu ma porównanie ze swoim poziomem wyjściowym, wykonane w podobnych warunkach.

CRP jest nieswoistym markerem stanu zapalnego. Może wzrosnąć przy infekcji, urazie i dużym wysiłku, ale nie wskazuje samodzielnie przyczyny. CK i CRP nie powinny zastępować rozmowy o bólu, zmęczeniu, śnie, obciążeniu oraz samopoczuciu.

Witamina D, B12, foliany i tarczyca - badaj celowo

25(OH)D jest markerem używanym do oceny zaopatrzenia w witaminę D, ale optymalne progi i zasadność rutynowego badania bez objawów pozostają przedmiotem dyskusji. Badanie może być bardziej uzasadnione przy małej ekspozycji na słońce, ryzyku niedoboru, problemach kostnych lub konkretnych zaleceniach medycznych.

Witamina B12 i foliany mogą być istotne przy diecie eliminacyjnej, niskim spożyciu produktów odzwierzęcych, zmianach w morfologii lub objawach neurologicznych. TSH, a zależnie od sytuacji także fT4, rozważa się przy objawach mogących wskazywać na problem z tarczycą. Nie ma powodu, aby każdy zawodnik badał wszystkie te parametry w każdym terminie.

Kiedy trzeba pomyśleć szerzej o niskiej dostępności energii

Przewlekły spadek formy, częste urazy, złamania przeciążeniowe, nawracające infekcje, zaburzenia miesiączkowania, niskie libido, pogorszenie nastroju i trudności z regeneracją mogą wymagać oceny pod kątem niskiej dostępności energii i REDs. Nie rozpoznaje się tego zespołu na podstawie jednego markera.

Stanowisko IOC podkreśla ocenę wielu wskaźników zdrowia i ryzyka. W takiej sytuacji potrzebna jest szersza diagnostyka prowadzona przez lekarza oraz współpraca z dietetykiem. Dobór hormonów i innych badań zależy od płci, objawów, wieku, leków i obrazu klinicznego.

Trening może zmienić wynik nawet na kilka dni

Ciężki wysiłek może przejściowo podwyższać CK, AST, ALT, LDH, kreatyninę, mocznik, leukocyty i część markerów zapalnych. W badaniu po treningu siłowym AST, ALT, LDH, CK i mioglobina pozostawały podwyższone przez co najmniej siedem dni. Nie oznacza to, że każdy musi odpoczywać tydzień przed każdym pobraniem - oznacza, że czas od treningu trzeba znać i uwzględnić.

Jeżeli celem jest uzyskanie powtarzalnego wyniku spoczynkowego, zaplanuj badanie z dala od meczu i najcięższej jednostki, zadbaj o normalne nawodnienie oraz wykonuj kolejne pomiary w podobnych warunkach. Nie próbuj jednak samodzielnie tłumaczyć bardzo nieprawidłowego wyniku wyłącznie treningiem.

Praktyczny punkt wyjścia do rozmowy ze specjalistą

U osoby bez objawów zakres może być niewielki i wynikać z profilaktyki. Przy spadku formy lub określonym ryzyku często zaczyna się od dobrze zebranej historii, badania lekarskiego i podstawowych markerów, a dopiero potem rozszerza diagnostykę.

• podstawa do omówienia: morfologia, status żelaza z ferrytyną i wysyceniem transferyny oraz CRP
• zależnie od celu: glukoza, kreatynina z eGFR, mocznik, elektrolity, ALT, AST, GGT, bilirubina i lipidogram
• przy czynnikach ryzyka lub objawach: 25(OH)D, B12, foliany, TSH i fT4
• CK tylko wtedy, gdy wynik odpowiada na konkretne pytanie i można odnieść go do obciążenia oraz własnego poziomu wyjściowego
• hormony i pogłębiona diagnostyka REDs - pod opieką lekarza, a nie jako przypadkowy pakiet internetowy

Przynieś wyniki, ale nie tylko wyniki

Podczas konsultacji przeanalizuję wyniki w kontekście Twojego żywienia, suplementacji, tygodnia treningowego, snu, regeneracji i celu. Na tej podstawie możemy ustalić priorytety żywieniowe oraz zdecydować, które elementy wymagają dalszej konsultacji medycznej.

Nie obiecuję diagnozy na podstawie tabeli z laboratorium. Jeśli pojawią się niepokojące odchylenia, objawy lub problem wykraczający poza zakres dietetyczny, skieruję Cię do lekarza. Dzięki temu działamy konkretnie, ale przede wszystkim bezpiecznie.