Jest 75. minuta, ruszasz do sprintu i łydka nagle twardnieje jak kamień. Skurcze mięśni podczas meczu najczęściej wiążą się ze zmęczeniem mięśnia i grą szybszą niż zwykle, a utrata potu i soli ma znaczenie tylko u części zawodników [1]. Magnez nie ma dowodów skuteczności przy skurczach wysiłkowych, za to jedzenie dzień przed meczem i picie w trakcie da się zaplanować bardzo konkretnie. Ten materiał dotyczy zdrowych osób dorosłych i ma charakter edukacyjny.
Co dzieje się w mięśniu podczas skurczu
Skurcz to nagłe, mimowolne i bolesne napięcie mięśnia szkieletowego, które jest przejściowe, ale potrafi wyłączyć z gry [1]. Maughan i Shirreffs zwracają uwagę, że miejscowy skurcz łydki u piłkarza w końcówce meczu to inne zjawisko niż skurcze całego ciała opisywane u tenisistów czy zawodników futbolu amerykańskiego [1].
Badacze rozważają dwie główne przyczyny: zaburzenie gospodarki wodą i solą oraz zmęczenie mięśnia, które rozregulowuje odruchy w rdzeniu kręgowym [1]. Prawdopodobnie istnieje kilka typów skurczów o różnych mechanizmach, dlatego jedna metoda zapobiegania nie zadziała u wszystkich [1].
Skurcz trzeba odróżnić od urazu. Jeśli ból po rozciągnięciu nie mija, jest ostry w jednym punkcie, pojawia się obrzęk albo siniak, mięsień mógł zostać naderwany i potrzebna jest ocena fizjoterapeuty lub lekarza.
Zmęczenie i tempo: najczęstszy wspólny mianownik
W badaniu 210 triathlonistów startujących w zawodach Ironman skurcze złapały 43 osoby [2]. Nie różniły się one od reszty stężeniem elektrolitów we krwi ani ubytkiem masy ciała, za to częściej startowały w szybszym tempie i miały skurcze w przeszłości [2].
Metaanaliza z 2026 roku objęła 9 badań i ponad 11 tys. uczestników [3]. Wcześniejsze skurcze wiązały się z mniej więcej 4,4 razy większą szansą kolejnego epizodu, a dla nawodnienia, obciążeń treningowych czy wieku nie znaleziono spójnych zależności [3]. Autorzy podkreślają, że większość danych ma ograniczoną jakość.
W piłce amatorskiej oznacza to bardzo konkretne sytuacje:
- pierwszy mecz po przerwie, gdy w okresie przygotowawczym było mało biegania
- pełne 90 minut po tygodniu, w którym treningi trwały po godzinie
- dogrywka albo gra w osłabieniu, gdy biegasz więcej niż zwykle
- mecz o wyższą stawkę, w którym tempo jest wyższe niż w lidze
Pot, sód i upał: u części zawodników to też ma znaczenie
Nie oznacza to, że płyny są bez znaczenia. W danych z futbolu amerykańskiego aż 95% skurczów pojawiało się w upalne dni, najczęściej w pierwszych trzech tygodniach przygotowań [1]. W kolejnych tygodniach, gdy zawodnicy przyzwyczajali się do upału i obciążeń, skurczów z przegrzania było wyraźnie mniej [1].
Zawodnicy futbolu amerykańskiego skłonni do skurczów mieli w jednym z badań wyższe stężenie sodu w pocie (52,6 wobec 38,3 mmol/l) i częściej pili samą wodę zamiast napoju z elektrolitami [1]. Z kolei w dużych obserwacjach pracowników fizycznych w upale dodawanie soli do wody pitnej zmniejszało częstość skurczów [1].
Jeśli po treningu masz białe ślady soli na czapce, a skurcze łapią Cię głównie w upał, sód jest dla Ciebie sensownym tropem do sprawdzenia. Jeśli skurcze zdarzają się też w chłodne dni, częściej chodzi o przygotowanie mięśni do tempa meczu.
Co pić podczas meczu
Portugalski konsensus piłkarski zaleca, żeby na ławce zawsze była woda i napój z 6-8% węglowodanów, a w trakcie meczu zawodnik przyjął 30-60 g węglowodanów [4]. Przed meczem dokument podaje 5-7 ml płynu na kilogram masy ciała w ciągu 2-3 godzin przed pierwszym gwizdkiem [4].
Kiedy izotonik ma przewagę nad wodą, opisuje tekst izotonik: co to jest i kiedy pić. Jeśli wolisz napój bez cukru, a węglowodany bierzesz z jedzenia, przeczytaj porównanie elektrolity czy izotonik.
Popularny trik z szatni to sok z kiszonych ogórków. W badaniu laboratoryjnym skurcz wywołany prądem trwał po nim średnio 85 s, a po wodzie 134 s, choć skład krwi się nie zmienił [5]. Autorzy tłumaczą to odruchem z jamy ustnej, a nie uzupełnieniem soli. Konsensus portugalski uznaje, że na zapobieganie skurczom to za mało danych, ale doraźnie można rozważyć około 1 ml/kg, czyli około 75 ml przy 75 kg [4]. Sprawdź smak i tolerancję na treningu.
Co jeść dzień wcześniej
Zmęczenie pod koniec meczu może wiązać się z wyczerpaniem glikogenu w części włókien mięśniowych [6]. Ponieważ skurcze łączą się ze zmęczeniem, rozsądnie jest wejść w mecz z pełnymi zapasami paliwa, choć żaden posiłek nie daje pewności, że skurczu nie będzie. Konsensus piłkarski zaleca 6-8 g węglowodanów na kilogram masy ciała dziennie w ciągu 24-48 godzin przed meczem [4], co przy 75 kg daje 450-600 g.
Taka ilość wymaga węglowodanów w każdym posiłku. Przykładowy piątek przed sobotnim meczem:
- 8:00: 80 g płatków owsianych na mleku, banan, łyżka miodu
- 11:00: 2 bułki z dżemem i jogurt
- 14:00: 120 g suchego makaronu z sosem pomidorowym i 150 g kurczaka, szklanka soku
- 17:00: 2 wafle ryżowe z miodem, banan i szklanka soku
- 19:30: 100 g suchego ryżu, ryba i gotowane warzywa, normalnie posolone
Nie odstawiaj soli „dla zdrowia” na dzień przed meczem, jeśli jesteś zdrowy i dużo się pocisz. Alkohol w piątek wieczorem odpuść. Więcej o posiłkach przed meczem znajdziesz w tekście o żywieniu przed meczem.
Magnez na skurcze łydek: co mówią badania
Przegląd Cochrane z 2020 roku objął 11 badań i 735 osób [7]. U osób ze skurczami bez uchwytnej przyczyny, głównie starszych z nocnymi skurczami nóg, magnez nie zmniejszał istotnie częstości ani nasilenia skurczów w porównaniu z placebo [7]. Autorzy nie znaleźli ani jednego badania z randomizacją dotyczącego skurczów wysiłkowych.
Magnez powodował za to częściej dolegliwości żołądkowo-jelitowe, głównie biegunkę: w poszczególnych badaniach u 11-37% osób, wobec 10-14% w grupach kontrolnych [7]. W metaanalizie czynników ryzyka osoby ze skurczami miały po wysiłku wyższe, a nie niższe stężenia magnezu we krwi, choć dowody były ograniczone [3]. Kiedy magnez ma sens, opisuje tekst magnez dla sportowca.
Co zrobić, gdy skurcz złapie na boisku
Zatrzymaj się i delikatnie rozciągnij mięsień. Przy łydce wyprostuj kolano i przyciągnij palce stopy do siebie, przy tylnej części uda połóż się i unieś wyprostowaną nogę, najlepiej z pomocą kolegi. Rozciąganie bierne to najczęściej zalecana metoda doraźna, choć twardych dowodów jest mało [1].
Gdy skurcz puści, napij się, przejdź kilka kroków i nie wracaj od razu do sprintów. Jeśli skurcz wraca co kilka minut, rozważ zmianę. Lepiej zejść 10 minut wcześniej niż grać na mięśniu, który za chwilę znowu stanie.
Kiedy skurcze to sprawa dla lekarza
Skurcz w końcówce meczu u zdrowego zawodnika zwykle nie jest groźny. Do lekarza zgłoś się, gdy skurcze:
- pojawiają się w spoczynku albo w nocy i powtarzają się często
- łączą się z osłabieniem mięśni, drętwieniem, mrowieniem lub obrzękiem
- zaczęły się po nowym leku albo zmianie dawki
- obejmują kilka grup mięśni naraz, bez wyraźnego zmęczenia
Silny ból mięśni z ciemnym moczem po wysiłku, ból w klatce piersiowej, duszność lub omdlenie wymagają pilnej pomocy medycznej.
Przykład z boiska: pierwszy mecz rundy, sobota o 17:00
To ilustracja dla zawodnika o masie 75 kg, który gra w sierpniowym upale.
Przed:
- piątek: obiad na mieście, wieczorem grill i trzy piwa, mało pieczywa, ryżu i makaronu
- sobota 12:00: sałatka z kurczakiem, potem nic do meczu
- mecz: 0,5 l wody na całe 90 minut, w przerwie musująca tabletka magnezu
- 70. minuta: skurcz obu łydek i zejście z boiska
Po:
- piątek: pięć posiłków z węglowodanami jak w przykładzie wyżej, bez alkoholu, woda do każdego posiłku
- sobota 13:30: 100 g suchego ryżu, 150 g kurczaka i gotowane warzywa, normalnie posolone
- 15:00: bułka z dżemem i banan, do 16:00 łącznie 400-500 ml wody
- w torbie: 0,75 l izotonika, 0,5 l wody i 75 ml soku z kiszonych ogórków, sprawdzonego wcześniej na treningu
- przerwa meczu: 250-300 ml izotonika
- druga połowa: łyki przy przerwach w grze, a przy pierwszym drganiu łydki krótkie rozciąganie przy przerwie
Ułóżmy plan pod Twój mecz
Skurcze mają różne przyczyny, więc plan zależy od tego, kiedy się pojawiają, ile grasz, jak trenujesz i jak jesz w dniach przed meczem. Jako dietetyk i aktywny piłkarz pomagam zawodnikom ułożyć jedzenie i nawodnienie tak, żeby w drugą połowę wchodzili z paliwem i płynami.
Jako dietetyk i aktywny piłkarz pomagam dopasować żywienie do Twojego tygodnia. Przed konsultacją wypełniasz wywiad żywieniowy i dzienniczek z 3 dni. Podczas spotkania online (około 60 minut, 149 zł) analizuję Twoje treningi, zapotrzebowanie, regenerację i obecne żywienie. W ciągu 48 godzin po konsultacji udostępniam w Strefie klienta spersonalizowane zalecenia w PDF i sugerowany plan działania, bez jadłospisu. Przez 7 dni po konsultacji możesz zadawać pytania i konsultować korekty zaleceń. Szczegóły znajdziesz na stronie dietetyk piłkarza.
Za ocenę urazów i nawracających skurczów poza boiskiem odpowiadają lekarz i fizjoterapeuta, a za obciążenia treningowe trener. Dieta jest jednym z elementów, nie jedynym.
Najczęstsze pytania
Skąd się biorą skurcze mięśni nóg podczas meczu?
Najczęściej wiążą się ze zmęczeniem mięśnia, grą w szybszym tempie niż zwykle i wcześniejszymi skurczami. U części zawodników dochodzi duża utrata potu i sodu, zwłaszcza w upale.
Co pić na skurcze łydek w czasie meczu?
Podczas meczu wodę i napój z węglowodanami i sodem, zwłaszcza w upale. Sok z kiszonych ogórków w badaniu laboratoryjnym skracał wywołany skurcz, ale jako ochrona przed skurczami na boisku nie ma potwierdzenia.
Czy magnez pomaga na bolesne skurcze łydek?
Nie ma badań z randomizacją, które pokazałyby, że magnez zapobiega skurczom wysiłkowym. W przeglądzie Cochrane u osób z nocnymi skurczami nóg nie dawał istotnej poprawy, a częściej powodował dolegliwości żołądkowo-jelitowe.
Co zrobić, gdy złapie bolesny skurcz mięśnia?
Zatrzymaj się i delikatnie rozciągnij mięsień, na przykład przy łydce wyprostuj kolano i przyciągnij palce stopy do siebie. Potem napij się i nie wracaj od razu do sprintów.
Kiedy skurcze mięśni wymagają lekarza?
Gdy pojawiają się w spoczynku, w nocy lub często albo towarzyszy im osłabienie, drętwienie lub obrzęk. Silny ból mięśni z ciemnym moczem po wysiłku wymaga pilnej pomocy medycznej.
Jeśli potrzebujesz dopasować te elementy do siebie, sprawdź indywidualną współpracę dla piłkarza.
Źródła
Artykuł opracowano na podstawie recenzowanych publikacji, stanowisk ekspertów i materiałów indeksowanych w PubMed.
- [1] Muscle Cramping During Exercise: Causes, Solutions, and Questions Remaining. ↗
- [2] Increased running speed and previous cramps rather than dehydration or serum sodium changes predict exercise-associated muscle cramping: a prospective cohort study in 210 Ironman triathletes. ↗
- [3] Risk Factors for Exercise-Associated Muscle Cramps: A Systematic Review With Meta-Analysis. ↗
- [4] Portuguese Football Federation consensus statement 2020: nutrition and performance in football. ↗
- [5] Reflex inhibition of electrically induced muscle cramps in hypohydrated humans. ↗
- [6] Physical and metabolic demands of training and match-play in the elite football player. ↗
- [7] Magnesium for skeletal muscle cramps. ↗
BAZA WIEDZY ↗