Jest listopad: treningi o 18:30 przy sztucznym świetle, praca lub szkoła w budynku i coraz krótsze dni. Stężenie witaminy D może spadać także u zawodników, którym latem jej nie brakowało. W badaniu młodych piłkarzy z Gdyni stężenie 25(OH)D obniżyło się od połowy września do połowy grudnia średnio z 33,9 do 23,7 ng/ml [1]. Suplementację dobiera się indywidualnie, uwzględniając zdrowie, dietę, czynniki ryzyka i odpowiedź na przyjmowany preparat; wchłanianie i metabolizm także mogą się różnić [2]. Gdy są wskazania do badania 25(OH)D, wynik pomaga ustalić dalsze postępowanie, a potrzebę kontroli określa lekarz. Ten materiał dotyczy zdrowych osób dorosłych i ma charakter edukacyjny.
Dlaczego jesienią i zimą spada poziom witaminy D?
Według konsensusu IOC około 90% witaminy D pochodzi z syntezy w skórze pod wpływem słońca [3]. Polskie wytyczne wymieniają wśród czynników zmniejszających tę produkcję sezon zimowy na średnich szerokościach geograficznych, czyli także w Polsce, pracę i czas wolny spędzane głównie w budynkach, zanieczyszczenie powietrza w mieście i ciemniejszą karnację [2].
Dobrze widać to w danych z piłki. W badaniu z Gdyni, na szerokości około 54,5°N, zawodnicy juniorskiej ligi stracili w rundzie jesiennej około 30% stężenia witaminy D [1]. U 20 piłkarzy Premier League mieszkających na szerokości 53°N średnie stężenie spadło z 104,4 nmol/l w sierpniu do 51,0 nmol/l w grudniu, a 65% z nich miało zimą wynik poniżej 50 nmol/l [4]. W badaniu 28 zawodowych piłkarzy w styczniu tylko dwóch miało wynik powyżej 30 ng/ml [5].
Kto ma największe ryzyko niedoboru?
W metaanalizie 23 badań obejmujących 2313 sportowców 56% miało niewystarczające stężenie witaminy D, liczone jako poniżej 32 ng/ml [6]. Ryzyko było wyższe zimą i wiosną, mniej więcej 1,85 raza, a także u osób trenujących w hali i mieszkających w wyższych szerokościach geograficznych [6]. Portugalski konsensus piłkarski dodaje sportowców na diecie wegańskiej i tych, którzy rzadko jedzą ryby [7].
- pracujesz w biurze od 8:00 do 16:00, a treningi masz po zmroku
- zimą grasz w lidze halowej albo trenujesz głównie na hali
- ryby jesz rzadziej niż raz w tygodniu albo nie jesz ich wcale
- masz ciemniejszą karnację lub niewielką ekspozycję na światło dzienne
- poprzedni wynik 25(OH)D był niski
Jak czytać wynik 25(OH)D?
Laboratoria podają wynik w ng/ml albo w nmol/l, przy czym 20 ng/ml odpowiada 50 nmol/l [2]. Polskie wytyczne stosują następujące progi [2]:
| Wynik 25(OH)D | Co oznacza według polskich wytycznych |
|---|---|
| 20 ng/ml lub mniej | niedobór, który wymaga leczenia ustalonego przez lekarza |
| powyżej 20 do 30 ng/ml | stan suboptymalny, zwykle z umiarkowanym zwiększeniem dawki |
| 30-50 ng/ml | stan odpowiedni do optymalnego |
| powyżej 50 do 100 ng/ml | wysoka podaż |
| powyżej 100 ng/ml | zwiększone ryzyko zatrucia, potrzebne zmniejszenie lub odstawienie suplementu |
Konsensus IOC z 2018 roku zaznacza, że nie ma międzynarodowej zgody co do tego, jakie stężenie oznacza niedobór, a jakie wystarczające zaopatrzenie, i że osobnych zaleceń suplementacji dla sportowców nie ustalono [3]. Dlatego ten sam wynik lekarz może ocenić nieco inaczej, zależnie od objawów i zdrowia. Które markery mają sens i kiedy, opisuje szerzej tekst o badaniach krwi sportowca.
Kiedy zrobić badanie witaminy D?
Najwięcej informacji daje wynik z wczesnej jesieni. W badaniu zawodowych piłkarzy ze słonecznej południowej Hiszpanii w połowie października 93% miało co najmniej 75 nmol/l, czyli 30 ng/ml, a na początku lutego już 64% miało wynik poniżej tej wartości [8]. Żeby zachować wystarczające stężenie do lutego, w październiku potrzebne było około 122,7 nmol/l, co osiągnęło tylko 14,3% zawodników, dlatego autorzy sugerują badanie właśnie wczesną jesienią [8].
Polskie wytyczne nie zalecają badania całej populacji, ale u osób z grupy ryzyka suplementację prowadzi się pod kontrolą stężenia 25(OH)D [2]. Jeśli nie zrobiłeś badania we wrześniu lub październiku, nie oznacza to, że jest za późno. W listopadzie przy czynnikach ryzyka warto omówić z lekarzem, czy są wskazania do oznaczenia 25(OH)D teraz, zamiast samodzielnie dobierać dawkę na zimę. Leczenie niedoboru trwa według wytycznych 1-3 miesiące albo do osiągnięcia 30-50 ng/ml, a potem wraca się do dawki podtrzymującej [2], więc termin kontroli ustala lekarz.
Czy witamina D poprawia formę na boisku?
Tu dowody są ostrożniejsze niż reklamy. W przeglądzie 14 badań z losowym doborem obejmujących 482 sportowców wyczynowych suplementacja poprawiła moc beztlenową i siłę w 5 z 7 badań, wydolność tlenową w 2 z 3, ale szybkość sprintu nie zmieniła się w 4 z 6 badań [9]. Konsensus IOC zwraca uwagę, że rozbieżne wyniki dotyczące pracy mięśni najpewniej zależą od stężenia wyjściowego [3].
W polskim badaniu juniorów zmiany sprawności w rundzie nie zależały od stężenia 25(OH)D, tylko od czasu trwania okresu treningowego [1]. Najprostsze podsumowanie brzmi tak: wyrównanie niedoboru może pomóc, ale gdy wynik jest w normie, większa dawka nie sprawi, że będziesz szybszy.
Witamina D a odporność piłkarza jesienią
Konsensus IOC ocenia dowody dotyczące witaminy D i odporności jako umiarkowane: niedobór wiązano z częstszymi infekcjami górnych dróg oddechowych [3]. Nie oznacza to, że każdemu piłkarzowi należy zalecić tę samą dawkę. Profilaktykę trzeba odróżnić od leczenia rozpoznanego niedoboru, które prowadzi lekarz.
Witamina D nie zastąpi snu, jedzenia dopasowanego do obciążeń i rozsądku w szatni. Pełny plan na sezon infekcji opisuje tekst o odporności piłkarza jesienią, a o tym, jak sen łączy się z regeneracją, przeczytasz w tekście o śnie piłkarza.
Ile witaminy D da talerz i kiedy jest za dużo?
Tłuste ryby i żółtka jaj zawierają witaminę D, ale w zmiennych ilościach, a samo jedzenie często nie pokrywa potrzeb, zwłaszcza przy diecie wegańskiej i rzadkim jedzeniu ryb [7]. U juniorów z Gdyni dieta dostarczała średnio około 145-180 IU witaminy D dziennie, czyli wielokrotnie mniej niż zalecenia dla młodzieży [1]. Łosoś lub makrela 150 g dwa razy w tygodniu i jajka w jadłospisie pomagają, ale zimą zwykle nie wystarczą.
Druga strona medalu to przesada. Stężenie powyżej 100 ng/ml oznacza zwiększone ryzyko zatrucia, a samo zatrucie wiąże się dodatkowo z podwyższonym wapniem we krwi i w moczu [2]. Konsensus IOC przy wysokich dawkach podkreśla konieczność kontroli, żeby uniknąć toksyczności [3]. Najczęstszy błąd to sumowanie: kapsułka z apteki, multiwitamina i tran naraz, bez sprawdzenia, ile witaminy D jest łącznie. Ogólne zasady doboru preparatów opisuje tekst o suplementacji piłkarza.
Przykład z boiska: biuro, trening o 19:00 i liga halowa
Zawodnik amator, 82 kg, praca w biurze od 8:00 do 16:00, treningi we wtorek i czwartek o 19:00, od grudnia do lutego liga halowa. To przykładowy scenariusz, a nie historia konkretnego zawodnika.
Przed:
- listopad: wysoka dawka na odporność kupiona w internecie, brana bez badania
- do tego multiwitamina z witaminą D i tran, bez liczenia, ile to razem
- ryba raz w miesiącu, w tygodniu śniadanie z kawy i drożdżówki
- marzec: nadal nie wie, czy dawka była za mała, czy za duża
Po:
- listopad: po omówieniu wskazań z lekarzem badanie 25(OH)D przed decyzją o dalszym postępowaniu; przykładowy wynik 22 ng/ml, czyli według polskich progów stan suboptymalny [2]
- omówienie wyniku z lekarzem lub dietetykiem, jeden preparat zamiast trzech i sprawdzony skład multiwitaminy
- wtorek i piątek łosoś lub makrela 150 g z ziemniakami 250 g i surówką, w weekend jajecznica z 3 jaj
- kontrolne badanie w terminie ustalonym przez lekarza, jeśli zaleci je po ocenie wyniku i postępowania [2]
- notatka w telefonie: infekcje, samopoczucie na treningach, przerwy w grze
Sprawdź, zanim zaczniesz łykać
Dawka witaminy D zależy od wyniku, masy ciała, diety, ilości słońca i zdrowia, więc ta sama kapsułka może być dla jednego zawodnika rozsądna, a dla drugiego za mała albo niepotrzebna. Najwięcej daje jasny plan profilaktyki, a gdy są wskazania - badanie i indywidualne ustalenie dalszego postępowania. Nie rezygnuj z ochrony przeciwsłonecznej po to, by zwiększać syntezę witaminy D.
Jeśli chcesz uporządkować to razem z jedzeniem w tygodniu treningowym, wyślij zgłoszenie do bezpłatnej analizy. Jako dietetyk i aktywny piłkarz osobiście czytam każde zgłoszenie i odpisuję mailem z najważniejszym kierunkiem do poprawy oraz możliwym następnym krokiem. Z kim i jak pracuję, przeczytasz na stronie dietetyk piłkarza.
Wynik 20 ng/ml lub niższy, choroby nerek, kamica nerkowa, choroby przytarczyc, sarkoidoza czy przyjmowane leki to sytuacje, w których o suplementacji decyduje lekarz.
Najczęstsze pytania
Jaka dawka witaminy D dla sportowca zimą?
Nie podajemy jednej dawki dla każdego sportowca. Dobór zależy od zdrowia, czynników ryzyka, diety i odpowiedzi na suplementację, a przy wskazaniach także od wyniku 25(OH)D. Leczenie niedoboru i termin kontroli ustala lekarz.
Kiedy zbadać witaminę D?
Nie każdy zdrowy dorosły potrzebuje rutynowego badania witaminy D. Przy czynnikach ryzyka potrzebę badania i jego termin warto omówić z lekarzem. Wczesna jesień może być przydatnym momentem oceny u zawodnika, u którego są wskazania do kontroli. Jeśli ten moment minął, w listopadzie nadal można omówić z lekarzem wskazania do badania i dalsze postępowanie.
Czy witamina D wpływa na odporność?
Niski poziom witaminy D wiązano z częstszymi infekcjami górnych dróg oddechowych u sportowców. Konsensus IOC ocenia te dowody jako umiarkowane. Witamina D nie zastąpi jednak snu, jedzenia dopasowanego do obciążeń i higieny w szatni.
Jaki wynik witaminy D jest dobry?
Według polskich wytycznych 30-50 ng/ml to stan odpowiedni do optymalnego, a 20 ng/ml lub mniej oznacza niedobór. Wynik powyżej 100 ng/ml wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zatrucia. Nie ma jednak międzynarodowej zgody co do jednego progu, więc wynik omawia się z lekarzem.
Jeśli potrzebujesz dopasować te elementy do siebie, sprawdź indywidualną współpracę dla piłkarza.
Źródła
Artykuł opracowano na podstawie recenzowanych publikacji, stanowisk ekspertów i materiałów indeksowanych w PubMed.
- [1] Seasonal Changes in 25(OH)D Concentration in Young Soccer Players-Implication for Bone Resorption Markers and Physical Performance. ↗
- [2] Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland. ↗
- [3] IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. ↗
- [4] Seasonal variation in vitamin D status in professional soccer players of the English Premier League. ↗
- [5] Influence of Sunlight and Oral D(3) Supplementation on Serum 25(OH)D Concentration and Exercise Performance in Elite Soccer Players. ↗
- [6] Prevalence of vitamin D inadequacy in athletes: a systematic-review and meta-analysis. ↗
- [7] Portuguese Football Federation consensus statement 2020: nutrition and performance in football. ↗
- [8] Serum 25-hydroxyvitamin D in early autumn to ensure vitamin D sufficiency in mid-winter in professional football players. ↗
- [9] Effects of Vitamin D Supplementation in Elite Athletes: A Systematic Review. ↗
BAZA WIEDZY ↗